????????? ?????

روانشناسی شایعه

زنی شایعه ای درباره همسایه اش را مدام تکرار کرد. در عرض چند روز، همه محل داستان را فهمیدند. شخصی که داستان درباره او بود عمیقاً آزرده و دلخور شد. بعداً، زنی که آن شایعه را پخش کرده بود متوجه شد که کاملاً اشتباه می کرده. او خیلی ناراحت شد ونزد خردمندی پیر رفت و پرسید برای جبران اشتباهش چه می تواند بکند.
پیرخردمند گفت: « به فروشگاهی برو و مرغی بخر و آن را بکش. سر راه که به خانه می آیی پرهایش را بکن و یکی یکی در راه بریز» زن اگر چه تعجب کرد، آنچه را به او گفته بودند انجام داد.
روز بعد، مرد خردمند گفت: «اکنون برو و همه پرهایی را که دیروز ریخته بودی جمع کن و برای من بیاور» زن، در همان مسیر، به راه افتاد، اما با نا امیدی دریافت که باد همه پرها را با خود برده. پس از ساعتها جستجو، با تنها سه پر در دست، بازگشت.
خردمند پیر گفت: « می بینی؟ انداختن آنها آسان است اما باز گرداندنشان غیر ممکن است. شایعه نیز چنین است. پراکندنش کاری ندارد، اما به محض این که چنین کردی دیگر هرگز نمی توانی کاملاً آن را جبران کنی».

مقدمه
“شایعه، کوششی جمعی است برای تفسیر یک موقعیت مبهم ولی جذاب. همواره بخشی از محاوره‏های اجتماعی‏ و گفتگوهای دوستانه ما را شایعات یا خبرهای ساختگی تشکیل می‏دهد.پدیدهء شایعه کم‏وبیش در همهء جوامع رواج‏ دارد امّا در جامعه‏ای که مردم با فقر اطلاع‏رسانی سریع و صحیح و دقیق‏ مواجهند و در بین گروهها و جمعیتهایی‏ که به لحاظ ساده‏اندیشی و زودباوری‏ تأثیرپذیری بیشتری برای دریافت و انتقال شایعات دارند بیشتر متداول است. شایعه باتوجه به ماهیت و قدرت‏ تأثیرگذاری آن می‏تواند اضطراب‏ اجتماعی را افزایش و میزان بهره‏وردی و تولید را کاهش دهد و چرخهء اقتصاد را فلج و اعتبار اجتماعی افراد،مؤسسات و کشورها را خدشه‏دار کند.

پدیده شایعه کم‏وبیش در همه جوامع‏ رواج دارد،اما در جامعه‏ای که مردم با فقر اطلاع‏رسانی سریع و دقیق مواجهند و در بین گروهها و جمعیتهایی که به‏ لحاظ سادگی و زودباوری و تأثیرپذیری‏ آمادگی روانی بیشتری برای دریافت و انتقال شایعه دارند رونق بیشتری دارد. قدرت شایعه باتوجه به ماهیت، گستردگی و قدرت تأثیرگذاری آن در بین‏ گروههای مختلف مردم به‏گونه‏ای است‏ که می‏تواند اضطراب اجتماعی را افزایش‏ و میزان بهروری و تولید را کاهش دهد و چرخه اقتصاد را فلج نماید و اعتبار اجتماعی افراد یا نهادها و سازمانها و مؤسسات را خدشه‏دار سازد و بی‏اعتمادی و بدبینی و سوءظن و سستی‏ باورها را نسبت به سلامت اشخاص و واقعیت‏ها و پدیده‏ها مختلف جامعه‏ رواج دهد.

“شایعه، خبر یا اطلاعی غیر موثق است که مبتنی بر مشهورات یاقول اجماع است یعنی اعتبار خود را از تواتر و شیوع خود می‌گیرد یعنی از هرکس بپرسیم که علت صحت این خبر چیست، پاسخ می‌دهد” “چون همه می‌گویند پس صحت دارد.””شونده نیز برای پذیرش آن مطلب کمتر به دنبال دلیل و مدرک واقعی است، بلکه به شیوع و تواتر آن بسنده می‌‌کند. می‌گویند: شایعه چون آب دریاست یعنی هرچه نوشیده شود، بیشتر ایجاد عطش می‌کند. چرا که معمولا شایعه ایجاد ترس و نگرانی در جامعه می‌نماید و مردم به علت عدم دسترسی به اطلاعات دقیق به آن پناه می‌برند و آن را دهان به دهان نقل می‌کنند و گاه بر آن می‌افزایند. در دوران انقلاب اسلامی مردم ایران شایعات فراوانی را شنیده‌ اند و آسیب‌های فراوانی از توپخانه‌ های تبلیغاتی دشمن متحمل شده‌ا ند.

علل بروز شایعه
“در انتخابات، برای فشار بر رقبای حاکم، در دوران بی‌خبری،‌در دوران ابهام در اخبار، در زمان کم‌اطلاعی، برای تخریب دشمن، برای تقویت روحیه همسنگران و برای تخریب روحیه دشمنان شایعات به حرکت می‌افتند. تایید و تاکید صاحبنظران این است که شایعه در شرایطی بروز می‌کند که درباره موضوعی که برای اکثریت مخاطبان افکار عمومی مهم است. اما درباره آن اطلاعات وجود ندارد اطلاعات موجود مبهم، ناقص و ناکافی است. ابهام + اهمیت = شایعه هرگاه مساله‌‌ای مهم در جامعه باشد و یا بروز کند، اما نسبت به آنها ابهام و پوشیدگی ایجاد شود و اخبار آن به درستی و صادقانه مطرح نشود، اهمیت و ابهام افکار عمومی را وادار می‌کند که جوینده حقیقت و اطلاعات باشند، سپس فرصتی ایجاد می‌شود تا فرصت‌طلبان و عنادورزان از آن بهره گیرند، لذا به طور عمده علت شایعه بی‌اطلاعی مردمان از وقایع ملموس است علاوه بر اینکه در همه بحران‌ها شایعه وجود دارد یا بوجود می‌آید.4

راه مقابله با شایعه “

راه مقابله با شایعه عبارتنداز:
1- پیشگیری: قبل از شیوع هر شایعه‌ای باید خطرات و پیامدهای شایعه را برای مردم تشریح کرد.شایعه وبای خطرناکی است که به شدت و سرعت از یکی به دیگری منتقل می‌شود. و افراد، گروه‌ها، جوامع و حتی کشورهای مختلف را تحت تاثیر شگرف خود قرار می‌دهد. در آیات و احادیث متعدد هم نسبت به انجام غیبت، داشتن سوء ظن و پرگویی هشدار داده شده است. پس در جامعه اسلامی مردم باید به دنبال حرف و مطلب مستند و موثق باشند . روزنامه‌ها نیز از درج اخبار بدون منبع و به نقل از “محافل خبری” یا “افراد مطلع” باید خودداری نمایند تا جامعه از خطر شایعه مصون ماند.
2- درمان: چنانچه شایعه‌ای فراگیر شد، باید اقدامات ذیل به عمل آید:
1-2) شناسایی منابع و افراد شایعه‌ساز.
2-2) بی‌اعتبار کردن منبع و کشف هویت آنان برای مردم.
3-2) دادن اطلاعات صحیح به مردمی که تحت تاثیر شایعه قرار گرفته‌اند (جامعه هدف.)
4-2)نادیده انگاشتن شایعات ضعیف و پاسخ غیرمستقیم به آن. مثلا نشان دادن تصویر زنده فردی که شایعه قتل وی منتشر شده است.

روان‌شناسی شایعه

“مطالعات روان‌شناسی نشان می‌دهد که افکار عمومی بر انسان تاثیر می‌گذارد.در اینجا من صرفا عکس‌العمل فرد در مقابل دیگر اعضای گروه را به ویژه در موقعیتی که به لحاظ اجتماعی مهم است - در نظر می‌گیرم. دکتر برنارد هارت وجود یک گروه یا ذهن جمعی را در مطالعه جالبش در مورد روان‌شناسی شایعه، به صراحت رد کرد و بیان نمود ما یک روان‌شناسی اجتماعی و یک روان‌شناسی فردی نداریم. روان‌شناسی اجتماعی همان‌ روان‌شناسی یک فرد در محیط ویژه -یعنی در حضور دیگر افراد گروه است.
به هرحال تجربه شخصی من درباره وضعیت اجتماعی شایعاتی که در طول زلزله منتشر شد، مرا به این نظر راهنمایی کرد که یک قسم ذهن گروهی که تعیین‌کننده افکار و فعالیت‌های فردی به طرق گوناگون است، وجود دارد. دکتر هارت سعی می‌کند پدیده شایعه را به وسیله بررسی ابهامات تبیین کند. البته واژه ابهام را در معنای وسیع و نسبتا عمومی آن استفاده می‌کند. او معتقد است شایعه یک پدیده اجتماعی است، اما فرد در ارزیابی‌اش عامل اجتماعی خاصی را که در انتشار شایعه موثر باشد، نمی‌یابد.
انواع شایعه
“لازم به ذکر است که باتوجه به آسیب‌پذیری شدید جامعه ما نسبت به رواج شایعات و تلاش فراوان دشمن در ترویج شایعه‌‌های سیاسی،‌ اقتصادی، امنیتی و اجتماعی در جامعه و تخریب سلامت و تعادل روانی مردم، جا دارد که دستگاههای علمی، فرهنگی و تبلیغاتی کشور سرمایه‌گذاری بیشتری در این راستا انجام دهند. یعنی ضمن تجربه و تحلیل علمی شایعات و ریشه‌‌های آنها به تشریح عواقب شایعه‌سازی و ترویج آن برای مردم بپردازند.”8

1)شایعات - ترس:
بخشی از شایعات به منظور ایجاد ترس و وحشت و نگرانی در جامعه تولید و پخش می‌شوند. مثلا در سال 1370ه-.ش. شایعه‌ای در شهرها و روستاهای دور افتاده هند رواج یافت که : “باندهای خاصی برای ربودن بچه‌ها از خیابانها به وجود آمده است”. ضمناً شایع شد که منظور از این اقدام، فروش بچه‌ها به بانکهای خون یا فروش اعضای بدن آنها و به کارگیری آنها در باندهای دزدی و گدایی است. در پی رواج این شایعه در دل پدران و مادران ترس عجیبی مستولی شد، تا آنجا که علی‌رغم انکار رسمی موضوع از سوی مسئولان امر ولی آنها از اعزام فرزندان خود به مدارس اجتناب ورزیدند.

2) شایعه - بدبینی:
منظور از شایعه ترویج بدبینی و آزار و اذیت نسبت به اشخاص یا گروه‌های محبوب یا مقتدر در جامعه است.

3) شایعه تفرقه‌افکن
این شایعه بر مبنای اصل “تفرقه‌ بیانداز و حکومت کن” یا “فرق تسد” استوار است.
و با هدف ایجاد اختلاف در بین فرمانده و سربازان و یا بین دو همسر یادو طایفه و گروه و امثال آن تولید و پخش می‌شود.
4) شایعه فریب:
این شایعه همچون پرده‌ای از دود است که برای پنهان‌سازی اهداف واقعی دشمن استفاده می‌شود. مثلا در تاریخ 8/6/1941 وزیر تبلیغات آلمان دکتر گوبلز ضمن چاپ مقاله‌‌ای درخصوص جزیره کریت به طور ضمنی اشاره کرد که ارتش آلمان در ابتدا قصد حمله به انگلستان را دارد و سپس روسیه، در حالی که نقشه اصلی بر مبنای هجوم به مسکو بود!

5) شایعه اقتصادی
هدف از شایعه ایجاد حالتی از نگرانی و ترس در بازار مالی یا اوضاع اقتصادی کشور به ویژه در زمان بحرانها و جنگهاست.
مثلا: در آمریکا شایعاتی پیرامون تولیدات رستورانهای مک دونالد ظاهر شد که می‌گفت: این رستورانها به محتوای ساندویچ‌های خود کرمهایی اضافه می‌کند تا پروتئین آنها افزایش یابد.
6- شایعه ناموسی:
این شایعه در پی جدایی بین زن و شوهر و هتک حرمت افراد از طریق بدنام کردن یکی از همسران است که به آن قذف گفته می‌شود.